7. SINIF FİİLLER 

Bu sayfada filler iki şekilde incelenecektir:

1- Hareketin Anlamına Göre

2- Yapısına Göre

1- HAREKETİN ANLAMINA GÖRE FİİLLER 

​​

İş,oluş hareket bildiren sözcüklere denilir. Fiiller haber ya da dilek  kiplerinden birisini ve şahıs eklerini alırlar. Bu

 

Bir kelimenin fiil olup olmadığını anlamak için mastar eklerini kullanırız. (-me,-ma,-mek,mak) Eğer bu eklerden birisi kelimeye getirilmeye uyumlu ise o kelime fiildir.

Örnek:

 

  • Sevdi= sev-(mek)- istersek getirebiliyoruz. O halde ‘sev-‘ sözcüğü fiildir

  • Yürüyor= Yürü-(mek) –uyumlu olduğu için ‘yürü-‘ sözcüğü fiildir.

 

Not: Fiili bulmak için mastar eklerini sözcüğe getirp getiremeyeceğim önemlidir.Kelimeyi mastar eki ile doğrudan yazarsan fiil isim fiile dönüşür.O yüzden mastar eklerini -, ya da (  ) işaretleri ile belirterek yazarız.

 

  • Görmek= isim fiil.

  • Gör-(mek) fiil.

 

Fiiller hareketlerin anlamına göre üçe ayrılırlar:

 

1- İş ( Kılış) Fiilleri:

 

Fiilin gerçekleşmesinden etkilenen bir nesnenin var olduğu anlamını taşıyan fiillere denilir. İş fillerini bulmak için fiile ne, neyi, kimi sorularını sorarız.

 

Örnek:

  • Getirdi=  Kimi getirdi?  Neyi getirdi? – İş fiili

  • Bitirdi= Neyi bitirdi?- İş fiil

 

 

 

2- Oluş Fiilleri:

 

Doğada kendilinden oluyormuş gibi gerçekleşen hareketleri ifade eden fiillere denilir.

 

Örnek:

  • Utancından yüzü kızardı. (kızar-)

  • Meyveler olgunlaştı.( olgunlaş-)

  • Yağmur yağdı.(yağ-)

 

 

3- Hareket(Durum) Fiillleri:

 

İş ya da oluş bildirmeyen tüm fiiller hareket fiilidir.Kendiliğinden gerçekleşme anlamları olmadığı gibi bir nesneyi etkileme anlamları da yoktur.

Örnek:

Ali eve geldi

Yukarıdaki cümlede Ali neyi geldi, diyemeyiz. Fiile neyi sorusunu soramayız. O yüzden iş fiili değilir. Kendiliğinden olma anlamı da taşımadığı için oluş fiili de değildir. O halde geriye tek ihtimal olan hareket fiili kalıyor.

 

  • Parkta yürüyorum

  • Yazları yüzerim.

  • Erken uyumuşum.

  • İlerideki evde oturuyorum.

2- YAPISINA GÖRE FİİLLER

Fiiller yapısına göre üç grupta incelenir:

 

1- Basit Fiiller:

Yapım eki almamış fiillere denilir. Fiillerin çekim eki almaları yapılarına etki etmez.Önemli olna yapım eklerinden bir ya da birden fazlasını almalarıdır.

 

Örnek:

“Denizde yüzdük.”

Yukarıdaki cümlede yüz- fiili duyulan geçmiş zaman kipi ve 1.çoğul şahıs eki almıştır. Hiç bir yapım eki almadığı için yapısına göre basittir.

 

“Denizinde üstünde yüzlerce martı gördük.”  Gör- fiili sadece fiil çekim ekleri aldığı için basittir.

2. Türemiş Fiilller:

İsim ya da fiil soylu sözcüklere yapım eki getirilerek yapılan fiiller türemiş fiillerdir.

 

Örnek:

 

Göz     -    le-         di-        m

İsim.K  Yapım .E       Kip E.   1. Tekil. Ş.E

 

Yukarıdaki kelime ‘göz’ ismine isimden fiil yapan ‘-le’ eki getirilerek türemiş fiil yapılmıştır.

 

Koş     tur      -   du

Fiil K.   Yapım.E       Kip Eki

 

Yukarıdaki kelime ise “koş-“ fiiline ‘-tur’ fiilden fiil yapım eki getirilerek türemiş fiil yapılmıştır.

 

İsimden fiil yapım eki alarak türemiş fiil olan sözcüklerden bazıları şunlardır: azal-, sula- ,küçül-, güzelleş- ..

 

Fiilden Fiil yapım eki alarak türemiş fiil olan sözcüklerden bazıları şunlardır: çektir-, çıkar-, görün-, sevin-...

 

 

3. Bileşik Fiiller:

 

Birleşik Fiiller Üç Başlıkta İncelenir:

 

a- İsim  +  Yardımcı Fiille Yapılan Bileşik Fiiller:

 

İsim soylu sözcüklere yardımcı fiil olarak adlandırılan et-, eyle-, ol-, buyur-, kelimeleri  getirilerek yapılır.

 

Yardım  +  et-

Mutlu   +  ol-

Oruç     +  tut .... gibi.

 

Not: bu şekilde yapılan birleşik fiiller oluşum esnasında ses olayına ( ses düşmesi, türemesi gibi) uğruyorsa bitişik, uğramıyorsa ayrı yazılırlar.

 

Red    + et  = reddet-

Kayıp + ol = kaybol-

Hasta+ ol = hasta ol-

Tercih+ et= tercih et-

 

 

 

b. Anlamca Kaynaşmış Bileşik Fiiller:

 

En az iki kelimenin gerçek anlamlarından uzaklaşarak beraberce yeni bir anlama gelecek şekilde kaynaşmasıyla oluşan fiillerdir. Bu tanıma göre en az iki kelimeden birisi fiil olmalıdır.Dikka edilirse yukarıda verilen bilgiler aynı zamanda deyimlerin tanımı olmaktadır. O halde içinde fiil barındıran tüm deyimler anlamca kaynaşmış bileşik fiildir diyebiliriz.

 

Kulak kabart-(mak), gözden düş-(mek), göz gezdir-(mek),etekleri tutuş-(mak) ......

 

Söylenenlere kulak kabarrtı.

Bu araların patronun gözünden düştü.

Sayfalara şöyle bir göz gezdiriyorum.

Öğretmenin ödevleri kontrol edeceğini duyunca etekleri tutuştu.

 

 

 

c. Kurallı Bileşik Fiiller:

 

İki fiilin birleşmesi ile ortaya çıkan birleşik fiilllere denilir. Kurallı Birleşik Fiiller kendi aralarında dörde ayrılır:

 

1-  Yeterlilik Fiili: (-e-bil)

Cümleye gücü yetme anlamı katar. Bazı cümlelerde ise olasılık,rica anlamlar kattığı görülür.

 

bitir-e-bil-miş = Akşama kadar işi bitirebilmiş.

Yağ-a-bil-ir     = Bugün yağmur yağabilir.

Gel-e-bil-ir  = Benimle gelebilir misiniz?

 

 

Olumsuzunın Yapılışı:

Yeterlilik fiilinin olumsuzunda yardımcı ünlü olan ‘–e,-a’ kullanılır.’ –bil’ kullanılmaz.

 

 

Sevebilirim .......Sevemem (Sev-e-mem.)

Kırabilirim.........Kıramam   (Kır-a-mam)

 

 

Not: Eğer gücü yetmeme anlamı ihtimal içeriyorsa ‘–bil’ olumsuzda kullanılır.

 

Sevebilirim .....Sevemeyebilirim.( Sev-e-me-y-e-bil-i-r-im.)

Yazabilirim.....Yazamayabilirim. ( Yaz-a-ma-y-a-bil-i-r-im)

 

 

 

 

 

2- Tezlik Fiili: (-i-ver-)

 

Cümleye birdenbire anlamı katar.

 

Atla-y-ı-ver-di = Balık suya atlayıverdi.

Uç-u-ver-di     = Güvercin uçuverdi

 

 

Olumsuzunun Yapılışı:

Tezlik fiilinin olumsuzunda cümleye katılmak istenen anlama göre iki farklı şekilde uygulama vardır:

 

Uç-u-ver-me-di  ( Tezlik fiilinden sonra olumsuzluk eki kullanılmış. Sadece olumsuzluk bildirir.)

Uç-ma-y-ı-ver-di ( Ana fiilden sonra getirilmiş. Önemsememe bildirir.)

 

 

 

3-  Sürerlilik Fiili: ( -e-dur-/-a-kal-)

 

Gerçekleşen hareketin bitmediğini,  devam etmekte olduğunu bildiren birleşik fiillerdir.

 

Bak-a-dur-du = Arkasından bakadurdu.

Uyu-y-a-kal-mış= Koltukta uyuyakalmış.

 

 

 

 

 

Olumsuzunun Yapılışı:

Uyuyakalmış.....uyuyakalmamış/        süregelmiş..............süregelmemiş.

 

Not: Genel olarak çoğu kaynak sürerlilik fiilinin olumsuzunun olamayacağı yönündedir. Yani genel olarak yukarıda verilen olumsuz örneklerin uygun olmadığı kanısı hakimdir.

 

 

4- Yaklaşma Fiili: (-a-yaz-)

 

Eylemin gerçekleşmesine az kaldığı ancak gerçekleşmediği anlamı taşır

 

Düş-e-yaz-dı: Çocuk az daha yere düşeyazdı.

Boğul-a-yaz-mış: Adam  suda bağulayazmış.

 

Olumsuzunun Yapılışı:

Genel kanı yaklaşma fiilinin olumsuzunun olamayacağı yönündedir.

Çekiç camı kırar ama çeliği sertleştitir.

 TURKİYE

2016- dinledebiyat.com © Her hakkı saklıdır.

  • Instagram Social Icon
  • dinledebiyat
  • w-googleplus